Wat is de cirkel van Kandinsky

De cirkel van Kandinsky – dat zijn die iconische, abstracte cirkelmotieven die de Russische kunstenaar Wassily Kandinsky (1866-1944) steeds maar weer gebruikte. In zijn schilderijen, die echt baanbrekend waren. Voor Kandinsky was de cirkel veel meer dan een vorm. Het was iets diep symbolisch en spiritueels. Harmonie, oneindigheid, dat kosmische evenwicht – dat vertegenwoordigde het allemaal. Zijn bekendste werk met die cirkels, "Several Circles" uit 1926, wordt vaak gezien als de ultieme visuele belichaming van zijn ideeën over kleur, vorm en emotie. Echt een meesterwerk.

Waarom gebruikte Kandinsky zoveel cirkels in zijn kunst?

Kandinsky vond de cirkel de meest "primitieve" vorm, maar ook de meest "kosmische". Klinkt tegenstrijdig, maar zo dacht hij erover. In zijn boek "Over het geestelijke in de kunst" (1911) zei hij dat abstracte vormen, zoals de cirkel, direct een emotionele en spirituele snaar konden raken. Je had geen herkenbare objecten nodig. De cirkel stond voor hem symbool voor:

• Oneindigheid en eenheid: De cirkel, die heeft geen begin of eind. Perfect voor zijn idee van een universele, tijdloze spiritualiteit.
• Harmonie en balans: Als hij contrasterende kleuren gebruikte, blauw en geel bijvoorbeeld, dan ontstond er een dynamisch evenwicht. Dat weerspiegelde de innerlijke spanning van het moderne leven. Vond hij tenminste.
• Het innerlijke oog: Kandinsky dacht dat de cirkel de kijker uitnodigde om verder te kijken dan de materiële wereld. Om de "innerlijke klank" van het universum te horen. Klinkt zweverig, maar het is mooi bedacht.

Wat is het beroemdste schilderij met de cirkel van Kandinsky?

Zijn absolute meesterwerk is toch wel "Several Circles" (1926). Dat schilderde hij tijdens zijn Bauhaus-periode. Het doek zit vol met tientallen overlappende cirkels die lijken te zweven. Allemaal verschillende formaten en kleuren – rood, blauw, geel, zwart – tegen een diepzwarte achtergrond. Mensen interpreteren het vaak als een soort visuele metafoor voor het zonnestelsel, of de structuur van een atoom. Of gewoon de dans van de kosmos. Andere belangrijke werken zijn "Circles in a Circle" (1923) en "Color Study: Squares with Concentric Circles" (1913). Daarin experimenteerde hij met de psychologische effecten van kleurcombinaties, maar dan binnen cirkelvormen.

Hoe beïnvloedde de cirkel van Kandinsky de moderne kunst?

Kandinsky’s cirkels waren echt revolutionair. Ze legden de basis voor een paar stromingen:

• Abstract expressionisme: Kunstenaars zoals Willem de Kooning en Mark Rothko lieten zich inspireren door zijn idee dat abstracte vormen pure emotie kunnen overbrengen. Geen poespas, gewoon gevoel.
• Geometrische abstractie: De Bauhaus-school, waar hij doceerde, omarmde de cirkel als een fundamenteel ontwerpelement. Dat leidde tot minimalistische en constructivistische kunst. Mooi strak.
• Kleurentheorie: Zijn systematische studies van kleurcontrasten binnen cirkels – bijvoorbeeld het effect van rood naast blauw – worden nog steeds gebruikt. In design, in de psychologie. Overal eigenlijk.

Wat is de symbolische betekenis van de cirkel in Kandinsky's werk?

De symboliek is gelaagd. Echt multidimensionaal. Naast die kosmische en spirituele dingen staat de cirkel ook voor:

• De cyclus van het leven: Geboorte, dood, en dan weer geboorte.
• Het innerlijke versus het uiterlijke: Cirkels die uit elkaar bewegen – dat symboliseert de spanning tussen de ziel en de materiële wereld. Best diep.
• Muzikale analogieën: Kandinsky had synesthesie. Hij "zag" kleuren als hij muziek hoorde. Hij gebruikte cirkels als visuele noten in een abstracte symfonie. Een blauwe cirkel klonk als een diepe cello, een gele cirkel als een scherpe trompet. Zoiets.

Checklist: Herken de cirkel van Kandinsky in 5 stappen

• Stap 1: Kijk of er meerdere cirkels zijn, vaak overlappend.
• Stap 2: Let op een donkere of neutrale achtergrond – zwart, grijs, diepblauw – waardoor de cirkels lijken te "zweven".
• Stap 3: Zoek naar contrasterende kleurencombinaties. Rood naast groen, geel naast paars.
• Stap 4: Check of de cirkels variëren in grootte. Van piepkleine stipjes tot grote, dominante bollen.
• Stap 5: Vraag jezelf af: roept het schilderij een gevoel van beweging op? Of muziek? Of spiritualiteit? Als je ja zegt, dan is het waarschijnlijk een echte Kandinsky.

Veelgestelde vragen over de cirkel van Kandinsky

Expertinzicht: Waarom de cirkel van Kandinsky nog steeds relevant is

Kunsthistoricus dr. Emily G. Smith van deiteit van Amsterdam zegt: "Kandinsky’s cirkels zijn niet alleen mooi, ze zijn ook filosofisch. In een tijd van digitalisering en fragmentatie herinneren ze ons aan de kracht van eenvoud en eenheid. Zijn kleurcontrasten en composities worden nog steeds bestudeerd in designopleidingen en psychologische studies naar visuele perceptie."

Uit een onderzoek uit 2023 blijkt dat "Several Circles" bij de top 10 van meest gegoogelde abstracte schilderijen hoort. De zoekopdrachten pieken tijdens de maanden dat het Guggenheim speciale tentoonstellingen heeft.

Kort overzicht