Was Salai de geliefde van Da Vinci

De relatie tussen Leonardo da Vinci en zijn leerling Salai, dat is zo'n mysterie waar je niet snel uitkomt. Salai – echte naam Gian Giacomo Caprotti – was pas tien toen hij in 1490 bij Da Vinci in dienst kwam. Of die twee écht een romantische relatie hadden? Daar zijn historici al eeuwen over aan het dubben. Hard bewijs ontbreekt, maar er zijn genoeg signalen die op een heel hechte, misschien wel intieme band wijzen.

Wat is de historische achtergrond van Salai en Da Vinci?

Salai begon in 1490 en bleef plakken tot Da Vinci in 1519 doodging. "Salai" betekent zoiets als "duiveltje" – Da Vinci's bijnaam voor hem, omdat hij zo'n ondeugend rotkind kon zijn. Hij wordt beschreven als een knappe jongen met krullen, en je ziet hem terug in meerdere tekeningen. Uit oude documenten blijkt dat Da Vinci hem van alles gaf: dure kleren, geld, kunstwerken. Bijna dertig jaar duurde die relatie, wat bizar lang was voor een meester-leerling-ding in die tijd.

Welke bewijzen wijzen op een romantische relatie?

Er zijn wat dingen die doen vermoeden dat het meer was dan alleen maar werk. Ten eerste die geschenken: Da Vinci kocht voor hem een zilveren luit, zijden spullen, een mantel van goudbrokaat. Dat zijn geen cadeautjes voor een knecht, toch? Ten tweede de tekeningen – Salai's gezicht duikt op in "Johannes de Doper" en sommige schetsen voor de Mona Lisa. Sommige kunsthistorici denken dat die androgyne figuren in Da Vinci's werk gewoon Salai zijn. En dan zijn er nog die dagboeken waarin Da Vinci opschrijft hoe Salai steelt en liegt – maar hij houdt hem toch in dienst. Dat wijst op een emotionele binding die niet alleen maar praktisch was.

Wat zeggen historici over de relatie?

Historici zijn het er niet over eens. Sommigen, zoals Michael White in zijn boek "Leonardo: The First Scientist", denken dat het wel seksueel was. In Florence in de Renaissance was homoseksualiteit niet ongewoon, al was het strafbaar. Anderen, zoals Martin Kemp, zijn voorzichtiger. Die zeggen: er is geen direct bewijs voor een fysieke relatie. Misschien was het meer een vaderlijke band, een mentorrol. Wat we wel weten is dat Da Vinci Salai in zijn testament noemde als erfgenaam – samen met zijn andere leerling Francesco Melzi. Salai kreeg de wijngaard, wat toch wel iets bijzonders is.

Hoe wordt Salai afgebeeld in Da Vinci's werk?

Salai's verschijning zie je in verschillende beroemde schilderijen. Vooral "Johannes de Doper" valt op – een jonge man met een androgyn uiterlijk en die mysterieuze glimlach. Die krullen en fijne gelaatstrekken, dat wordt aan Salai toegeschreven. Ook in "Bacchus" (eerst heette dat "Johannes de Doper") zie je zo'n figuur. Er zijn ook tekeningen van een jonge man met krullend haar die als studies voor Salai worden gezien. Da Vinci bleef hem maar tekenen, alsof hij erdoor gefascineerd was.

Wat is de rol van Francesco Melzi in dit verhaal?

Francesco Melzi, een andere leerling, is belangrijk om de relatie met Salai te begrijpen. Melzi kwam later, rond 1506, en bleef tot Da Vinci's dood. Hij wordt vaak de "lieveling" genoemd in Da Vinci's latere jaren. Terwijl Salai als ondeugend en materialistisch werd gezien, was Melzi serieus en toegewijd. In het testament gingen de manuscripten en tekeningen naar Melzi, de wijngaard naar Salai. Dat wijst op verschillende soorten banden: Melzi de intellectuele erfgenaam, Salai de emotionele. Hoe die drie met elkaar omgingen, blijft giswerk.

Wat is het moderne perspectief op deze relatie?

Tegenwoordig is de relatie tussen Da Vinci en Salai overal – boeken, films, documentaires. In de Netflix-serie "Leonardo" wordt Salai als minnaar neergezet, hoewel dat niet bewezen is. LGBTQ+-historici kijken er kritisch naar en wijzen op de aanwijzingen voor een romantische of seksuele component. Maar experts waarschuwen ook: je kunt niet zomaar moderne ideeën over seksualiteit op historische figuren plakken. In de Renaissance waren relaties tussen mannen veel complexer, minder duidelijk. Wat we wel weten is dat de band tussen Da Vinci en Salai uitzonderlijk hecht was, precies wat voor soort band, dat blijft de vraag.

Checklist: Aanwijzingen voor een diepe band

• Salai verbleef 29 jaar in dienst van Da Vinci.
• Da Vinci gaf hem extravagante geschenken.
• Salai's gelaatstrekken verschijnen in meerdere kunstwerken.
• Da Vinci tolereerde Salai's diefstal en wangedrag.
• Salai werd vermeld in Da Vinci's testament.

Veelgestelde vragen over Salai en Da Vinci